NÃO BỘ KHÔNG THÍCH SỰ “KHÔNG CHẮC CHẮN”
Não bộ có xu hướng ưu tiên khả năng dự đoán và kiểm soát. Khi không biết điều gì sẽ xảy ra, hệ thống cảnh báo có thể tăng hoạt động tạo ra cảm giác lo âu, đặc biệt ở những người có mức “không dung nạp sự không chắc chắn”cao.
👉 Tại sao lại thế?
Hãy hình dung:
Sự không chắc chắn → cảm giác thiếu kiểm soát → não cảnh giác → lo âu → tìm kiếm sự chắc chắn.
Ví dụ, bạn gửi một tin nhắn nhưng người kia chưa trả lời.
Não có thể bắt đầu tạo ra hàng loạt giả thuyết:
“Có chuyện gì không?”
“Mình nói gì sai à?”
“Có phải họ không thích mình?”
“Hay họ đang có vấn đề?”
Sau đó bạn kiểm tra điện thoại liên tục, xem “đã xem” chưa, vào mạng xã hội của họ, hỏi người khác…
Vấn đề là mỗi lần bạn làm vậy và nhận được một chút thông tin, lo âu có thể giảm xuống tạm thời. Não học được:
“Khi không chắc chắn → phải kiểm tra.”
Và lần sau, nhu cầu kiểm tra lại càng mạnh.
Đây là một trong những cơ chế khiến việc đối mặt với sự không chắc chắn có thể duy trì lo âu.
👉 Giải pháp không phải là “tìm đủ thông tin để chắc chắn”
Một thực tế trong cuộc sống: có những thứ không thể chắc chắn hoàn toàn.
– Người khác nghĩ gì về mình.
– Một mối quan hệ sẽ đi đến đâu.
– Công việc có thành công không.
– Ngày mai có chuyện gì xảy ra.
– Mình đưa ra lựa chọn này có đúng hoàn toàn không.
Nếu mục tiêu của bạn là “Tôi phải biết chắc mọi thứ mới có thể bình tĩnh”, bạn sẽ rất dễ rơi vào vòng lặp:
Không chắc chắn → lo → tìm câu trả lời → yên tâm tạm thời → xuất hiện nghi ngờ mới → lại tìm câu trả lời.
Mục tiêu là chuyển sang:
“Tôi không biết chắc, nhưng tôi có thể chịu được việc chưa biết.”
Đây chính là khả năng chịu đựng sự không chắc chắn.
👉 Có thể rèn năng lực này như thế nào?
Đó là: Phân biệt việc bạn có thể kiểm soát và không thể kiểm soát.
Ví dụ:
Bạn không kiểm soát được người khác có thích mình hay không. Nhưng bạn kiểm soát được cách mình giao tiếp.
Bạn không kiểm soát được công ty có tăng trưởng hay không. Nhưng bạn kiểm soát được việc hôm nay mình làm gì.
Bạn không kiểm soát được tương lai. Nhưng bạn có thể kiểm soát hành động ngay hiện tại.
Đây là sự chuyển đổi rất quan trọng:
Từ “Làm sao để tôi chắc chắn mọi chuyện sẽ ổn?”
sang “Tôi có thể làm gì trong khả năng của tôi?”
Câu hỏi thứ hai thường giúp não lấy lại cảm giác kiểm soát và quyền chủ động, giảm cảm giác bất lực, giảm tình trạng lo âu.
—-
Chuyên gia tâm lý Hoàng Duyên
Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam CN Hoàng Hoa Thám (HCM)