TẠI SAO CHÚNG TA LẠI KHÔNG TIN VÀO CHÍNH MÌNH?
Chúng ta hãy nhìn một đứa bé tập đi.
Đứa trẻ ấy ngã. Đứng lên. Ngã tiếp. Cả trăm, cả nghìn lần.
Nhưng không một lần nào nó ngồi bệt xuống và kết luận: “Thôi, chắc mình không có khiếu đi đứng. Người như mình không hợp việc này.”
Đứa bé đó là bạn. Ngày xưa.
Còn bây giờ, đôi khi chỉ một vài lần vấp ngã cũng đủ để bạn nghi ngờ chính mình. Một lời chê có thể khiến bạn im lặng. Một lần thất bại có thể khiến bạn không dám thử lại.
Điều gì đã xảy ra với đứa trẻ ngày ấy?
Cách chúng ta nhìn nhận bản thân không tự nhiên xuất hiện, cũng không bất ngờ biến mất. Nó được hình thành dần qua những trải nghiệm ta lớn lên cùng.
1. Một là những lời nói.
Một câu của người lớn, một lời chê của thầy cô, một sự so sánh với “con nhà người ta”.
Khi còn nhỏ, chúng ta chưa có đủ khả năng để đánh giá xem những lời ấy đúng hay sai. Ta dễ tiếp nhận chúng như một sự thật.
Và có những câu, khi nghe đủ nhiều lần, dần không còn là lời của người khác nữa, mà trở thành giọng nói bên trong chính mình.
2. Hai là những lần đau.
Một lần bạn cố hết sức mà vẫn thất bại. Một lần bạn mở lòng và bị từ chối.
Bộ não có xu hướng học rất nhanh từ những trải nghiệm gây tổn thương. Đôi khi nó rút ra một quy tắc để bảo vệ bạn: “Đừng thử nữa, kẻo lại đau.”
Quy tắc ấy có thể từng hữu ích ở một thời điểm nào đó. Nhưng nhiều năm sau, khi hoàn cảnh đã thay đổi, nó vẫn tiếp tục hoạt động như thể bạn vẫn là đứa trẻ ngày ấy.
3. Ba là vì nghi ngờ bản thân đôi khi cũng mang lại cảm giác an toàn.
Ở một số người, nếu đã tin sẵn rằng “mình không làm được”, thì thất bại sẽ bớt bất ngờ hơn.
Không kỳ vọng thì cũng đỡ thất vọng.
Nghi ngờ bản thân, theo cách nào đó, trở thành một lớp đệm giúp giảm bớt nỗi đau khi mọi chuyện không như ý.
Bạn thấy không?
Không phải vì bạn yếu đuối nên mới có những suy nghĩ ấy.
Phần lớn, đó là cách bộ não học để thích nghi và tự bảo vệ sau những trải nghiệm đã qua.
Giống như câu chuyện ngụ ngôn về con voi bị buộc bằng một sợi dây nhỏ từ khi còn bé. Lớn lên, dù đủ mạnh để bứt đứt sợi dây ấy, nó vẫn không thử nữa vì đã học rằng điều đó là không thể.
Niềm tin về bản thân của chúng ta đôi khi cũng giống như vậy.
Chúng được hình thành từ trải nghiệm, môi trường và những thông điệp ta nhận được trong suốt quá trình trưởng thành. Nhiều khi, những người trao cho ta các thông điệp ấy cũng đang mang những nỗi sợ và niềm tin giới hạn của riêng họ.
Và đây là điều quan trọng nhất:
Khi bạn hiểu một niềm tin của mình được hình thành như thế nào, nó không còn giống một sự thật bất biến về con người bạn nữa.
Nó chỉ là một điều bạn đã học, trong một hoàn cảnh cụ thể, vào một thời điểm cụ thể.
Mà điều đã được học thì cũng có thể được xem xét lại, thử thách và dần thay đổi.
Bạn còn nhớ ai, hay điều gì, đã gieo vào bạn suy nghĩ rằng “mình không đủ” lần đầu tiên không?
Không phải để trách ai.
Chỉ để bạn thấy rằng niềm tin ấy có một điểm bắt đầu.
Và vì thế, nó cũng có thể có một điểm kết thúc.
—-
Chuyên gia tâm lý Hoàng Duyên
Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam CN Hoàng Hoa Thám (HCM)