Bạn gửi một tin nhắn nhưng người kia chưa trả lời.
Chỉ vài phút sau, trong đầu có thể bắt đầu xuất hiện hàng loạt câu hỏi:
“Có chuyện gì không?”
“Mình nói gì sai à?”
“Có phải họ đang khó chịu với mình?”
“Hay họ không còn muốn nói chuyện nữa?”
Rồi bạn mở điện thoại kiểm tra.
Xem họ đã đọc chưa.
Xem họ có đang online không.
Vào mạng xã hội của họ.
Thậm chí hỏi một người khác xem có biết chuyện gì không.
Điều khiến bạn khó chịu lúc này không hẳn chỉ là việc chưa nhận được câu trả lời.
Mà còn là cảm giác:
“Mình không biết chuyện gì đang xảy ra.”
Trong tâm lý học, có một khái niệm gọi là không dung nạp sự không chắc chắn.
Con người nói chung đều thích cảm giác có thể dự đoán và kiểm soát những gì đang xảy ra. Nhưng ở một số người, việc chưa biết câu trả lời, chưa biết kết quả hoặc chưa biết điều gì sẽ xảy ra có thể tạo ra mức khó chịu và lo âu rất lớn.
Khi đó, tâm trí thường cố gắng làm một việc:
Tìm kiếm sự chắc chắn càng nhanh càng tốt.
Có thể hình dung vòng lặp này như sau:
Không chắc chắn → lo âu → tìm kiếm câu trả lời → yên tâm tạm thời → xuất hiện nghi ngờ mới → tiếp tục tìm kiếm.
Ví dụ, sau khi kiểm tra điện thoại, bạn thấy người kia vừa online.
Bạn nhẹ nhõm được vài giây.
Nhưng rồi một câu hỏi khác xuất hiện:
“Nếu online rồi mà vẫn không trả lời thì sao?”
Và bạn lại kiểm tra.
Điều đáng chú ý là mỗi lần việc kiểm tra giúp lo âu giảm xuống một chút, não có thể dần học được một quy luật:
“Khi cảm thấy không chắc chắn, mình cần kiểm tra để cảm thấy an toàn hơn.”
Vì vậy, lần sau khi đứng trước một tình huống mơ hồ, thôi thúc phải kiểm tra, phải hỏi, phải tìm lời giải có thể lại xuất hiện mạnh hơn.
Đó cũng là lý do vì sao việc cố gắng tìm sự chắc chắn đôi khi không làm lo âu biến mất, mà ngược lại còn giữ cho vòng lặp lo âu tiếp tục tồn tại.
Bởi thực tế là có rất nhiều điều trong cuộc sống chúng ta không thể biết chắc hoàn toàn:
– Người khác thực sự nghĩ gì về mình.
– Một mối quan hệ rồi sẽ đi đến đâu.
– Một dự án có thành công hay không.
– Quyết định mình vừa đưa ra có phải lựa chọn tốt nhất hay không.
– Ngày mai sẽ xảy ra chuyện gì.
Nếu điều kiện để bạn bình tĩnh là:
“Tôi phải biết chắc mọi chuyện sẽ ổn.”
thì tâm trí sẽ luôn có thêm một câu hỏi khác để kiểm tra.
Có lẽ điều cần rèn luyện không phải là tìm đủ thông tin để loại bỏ mọi bất định.
Mà là dần học cách nói với chính mình:
“Tôi chưa biết điều gì sẽ xảy ra. Và tôi vẫn có thể ở lại với cảm giác chưa biết này.”
Một trong những cách hữu ích là phân biệt rõ:
Điều gì nằm trong khả năng kiểm soát của mình – và điều gì không.
Bạn không kiểm soát được người khác có thích mình hay không.
Nhưng bạn có thể lựa chọn cách mình giao tiếp và đối xử với họ.
Bạn không thể đảm bảo một dự án chắc chắn thành công.
Nhưng bạn có thể chuẩn bị, học hỏi và làm tốt phần việc của mình hôm nay.
Bạn không thể kiểm soát toàn bộ tương lai.
Nhưng bạn vẫn có thể lựa chọn hành động của mình trong hiện tại.
Đó là một sự chuyển hướng rất quan trọng:
Thay vì liên tục hỏi:
“Làm sao để tôi chắc chắn mọi chuyện sẽ ổn?”
hãy thử hỏi:
“Trong phần tôi có thể kiểm soát, lúc này tôi có thể làm gì?”
Bạn có thể vẫn chưa biết câu trả lời cuối cùng.
Nhưng bạn không còn hoàn toàn bị mắc kẹt trong việc phải tìm kiếm sự chắc chắn nữa.
—-
Chuyên gia tâm lý Hoàng Duyên
Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam CN Hoàng Hoa Thám (HCM)