Chúng ta thường nghĩ rằng ai cũng muốn thành công. Thành công nghĩa là có nhiều cơ hội hơn, thu nhập tốt hơn, được công nhận nhiều hơn và có nhiều lựa chọn hơn.
Nhưng về mặt tâm lý, thành công không phải lúc nào cũng chỉ mang ý nghĩa tích cực.
Với một số người, thành công còn có thể kéo theo một loạt câu hỏi rất khác:
“Nếu mình thành công hơn những người xung quanh thì sao?”
“Nếu mình kiếm được nhiều tiền hơn, mọi người có nghĩ mình thay đổi không?”
“Nếu mình nổi bật hơn, liệu có ai ghét mình không?”
“Nếu mình tiến quá xa, mình còn thuộc về nhóm cũ nữa không?”
Đây không chỉ là những lo lắng vô căn cứ. Từ khá sớm, nghiên cứu về NỖI SỢ THÀNH CÔNG đã đặt ra một nghịch lý: một người có thể thật sự có động lực thành tựu, nhưng đồng thời lại dự đoán rằng thành công sẽ kéo theo những hậu quả xã hội tiêu cực.
Một điểm rất đáng chú ý là: con người không chỉ có nhu cầu đạt thành tựu; chúng ta còn có nhu cầu được thuộc về.
Vì vậy, nếu trong trải nghiệm trước đây, nổi bật từng đồng nghĩa với bị tr/êu ch/ọc, bị phán xét, bị xa lánh hoặc khiến người khác khó chịu, tâm trí có thể học một thông điệp rất âm thầm:
“Đừng vượt quá xa. Ở mức vừa đủ sẽ an toàn hơn.”
Từ đó, một người vẫn có thể rất muốn phát triển, nhưng cứ đến gần một bước ngoặt lớn lại bắt đầu chùn xuống. Họ trì hoãn tăng giá. Trì hoãn ứng tuyển vị trí cao hơn. Không dám nói về thành tích. Thu nhỏ mục tiêu. Hoặc luôn tìm thêm một lý do để “chuẩn bị kỹ hơn”.
Bên ngoài nhìn giống thiếu quyết đoán.
Nhưng bên trong có thể là:
“Nếu mình thay đổi quá nhiều, liệu các mối quan hệ có thay đổi theo không?”
Nghiên cứu về NỖI SỢ THÀNH CÔNG cũng từng mô tả các thành phần như lo người khác đánh giá mình, cảm xúc tiêu cực quanh việc thành công và thậm chí xu hướng tự cản trở khi tiến gần thành tựu.
Vì vậy, khi một người “biết mình có thể đi xa hơn nhưng vẫn cứ giữ mình lại”, câu hỏi hữu ích không phải lúc nào cũng là:
“Tại sao mình thiếu tham vọng như vậy?”
Mà có thể là:
“Nếu mình thật sự thành công, điều gì trong cuộc sống mình sợ sẽ thay đổi?”
“Mình sợ mất điều gì?”
“Mình sợ ai sẽ nhìn mình khác đi?”
“Mình có đang đánh đồng thành công với xa cách, bị phán xét hoặc mất cảm giác thuộc về không?”
Điều này không có nghĩa mọi sự trì hoãn hay tự giới hạn đều là “sợ thành công”.
Nhưng nó cho chúng ta một góc nhìn đáng suy nghĩ:
Đôi khi, điều giữ một người lại không phải là họ không muốn tiến lên. Mà là một phần trong họ vẫn đang cố bảo vệ cảm giác an toàn, được chấp nhận và được thuộc về.
Và khi nhận ra điều đó, mục tiêu không còn là ép mình “tham vọng hơn”.
Mà là học cách tin rằng:
mình có thể phát triển mà không nhất thiết phải đánh mất các mối quan hệ, bản sắc hay cảm giác thuộc về của chính mình.