Bạn biết mình đang nghĩ đi nghĩ lại một chuyện.
Bạn biết mình đang phân tích quá mức.
Bạn biết mình đã tưởng tượng quá nhiều kịch bản dù chúng chưa xảy ra.
Bạn biết càng nghĩ càng mệt, càng rối, thậm chí càng lo hơn.
Bạn biết mình cần phải quay về với hiện tại, quay về với hơi thở.
Nhưng kỳ lạ: Bạn không thể dừng nghĩ.
Bởi đôi khi, phía sau overthinking không chỉ là “thói quen nghĩ nhiều” mà còn là một niềm tin sâu hơn:
“Nếu mình không nghĩ tiếp, có thể mình sẽ bỏ sót nguy hiểm.”
“Nếu mình không kiểm tra, mình sẽ không yên tâm.”
“Nếu mình không phân tích kỹ, mình sẽ không thể biết được sự thật.”
“Nếu mình không chuẩn bị trước mọi tình huống, mình sẽ không kiểm soát được chuyện gì xảy ra.”
Bạn còn tin rằng việc tiếp tục lo, tiếp tục phân tích, tiếp tục kiểm tra sẽ giúp mình an toàn hơn.
Và đó là lý do overthinking rất khó dừng.
Bởi mỗi lần bạn tiếp tục nghĩ, bạn có thể cảm thấy mình đang “làm gì đó” để phòng ngừa rủi ro.
Mỗi lần kiểm tra, bạn bớt bất an một chút.
Mỗi lần hỏi người khác để chắc chắn, bạn thấy nhẹ nhõm trong chốc lát.
Nhưng chính cảm giác dễ chịu ngắn hạn ấy có thể khiến não học rằng:
“Muốn bớt lo, mình phải tiếp tục nghĩ.”
Và vòng lặp cứ thế được duy trì.
Lo âu xuất hiện → bạn phân tích → tạm thời thấy yên tâm hơn → lần sau lại tiếp tục phân tích nhiều hơn.
Dần dần, overthinking không còn giúp bạn giải quyết vấn đề.
Nó chỉ khiến bạn ngày càng phụ thuộc vào việc phải nghĩ cho đủ, kiểm tra cho chắc, dự đoán cho hết thì mới cảm thấy an toàn.
Nhưng có một vấn đề:
Cuộc sống hiếm khi cho chúng ta sự chắc chắn tuyệt đối.
Bạn không thể biết trước mọi khả năng.
Không thể kiểm soát hoàn toàn cách người khác phản ứng.
Không thể chắc chắn 100% rằng mình sẽ không mắc sai lầm.
Vì vậy, càng cố dùng suy nghĩ để loại bỏ mọi bất định, bạn càng dễ bị mắc kẹt trong chính suy nghĩ của mình.
Có lẽ câu hỏi quan trọng không còn là: “Làm thế nào để mình ngừng nghĩ?”
Mà là: “Mình đang sợ điều gì sẽ xảy ra nếu mình không tiếp tục nghĩ?”
Bạn sợ mình sẽ bỏ sót điều gì?
Sợ mình bị lừa dối?
Sợ mình sẽ mắc sai lầm?
Sợ mất kiểm soát?
Sợ không có được điều mình mong muốn?
Hay sợ phải ở lại với cảm giác không chắc chắn mà không có một câu trả lời ngay lập tức?
Khi nhìn thấy được điều nằm phía dưới overthinking, bạn mới bắt đầu hiểu:
“Có thể thứ mình đang tìm không phải là câu trả lời. Mà là cảm giác an toàn.”
Và đôi khi, con đường thoát khỏi vòng lặp không nằm ở việc nghĩ thêm.
Mà ở việc học cách chịu đựng một phần bất định, để không còn phải dùng suy nghĩ như một cách kiểm soát mọi thứ.
——————————-
Chuyên gia tâm lý Hoàng Duyên
Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam CN Hoàng Hoa Thám (HCM)