Có người từng hỏi tôi: “Làm sao để thôi tin rằng mình không đủ tốt, khi cảm giác đó đã ở trong mình quá lâu rồi?”
Tôi nghĩ đây không phải là câu hỏi của riêng một người. Có những suy nghĩ xuất hiện trong ta nhiều đến mức, sau một thời gian, chúng không còn giống như một suy nghĩ nữa. Ta không còn nhận ra: “Mình đang nghĩ rằng mình không đủ tốt.” Ta chỉ cảm thấy rất tự nhiên rằng: “Có lẽ mình thật sự là như vậy.”
Điều khó nhất nằm ở chỗ đó. Khi một niềm tin đã ở trong mình đủ lâu, ta bắt đầu nhìn mọi thứ qua nó mà không nhận ra. Ai đó khen mình, ta nghĩ họ chỉ đang động viên. Làm tốt một việc, ta cho rằng đó chỉ là may mắn. Có một thành quả nào đó, ta lại thấy nó chẳng đáng kể. Nhưng chỉ cần mắc một lỗi nhỏ, cảm giác quen thuộc ấy lập tức quay về: “Thấy chưa, mình vẫn không đủ tốt.”
Nó giống như một người đã đeo chiếc kính màu xám quá lâu. Ban đầu, họ còn biết mình đang đeo kính. Nhưng rồi thời gian trôi qua, chiếc kính trở thành một phần quá quen thuộc đến mức họ quên mất sự tồn tại của nó. Khi nhìn đâu cũng thấy màu xám, họ bắt đầu nghĩ rằng thế giới vốn dĩ là như vậy.
Niềm tin “mình không đủ tốt” cũng có thể âm thầm hoạt động theo cách đó. Nó khiến ta chú ý nhiều hơn đến những lần thất bại, những điểm mình còn thiếu, những lời phê bình từng nhận được. Trong khi đó, những lần mình đã cố gắng, đã trưởng thành, đã làm được một điều gì đó lại rất dễ bị xem nhẹ. Càng nhìn bản thân theo cách ấy, ta càng thu thập thêm nhiều “bằng chứng” để tin rằng cảm giác ban đầu của mình là đúng.
Vì vậy, đôi khi bước đầu tiên không phải là cố ép mình nghĩ ngược lại: “Không, mình rất tốt”, “Mình phải tự tin lên.” Nếu sâu bên trong bạn chưa tin điều đó, những câu ấy có thể trở nên rất xa lạ.
Có lẽ bạn chỉ cần bắt đầu bằng một thay đổi nhỏ hơn. Thay vì nói/nghĩ: “Mình không đủ tốt”, hãy thử: “Mình đang nghĩ/nói rằng mình không đủ tốt.”
Nghe có vẻ chỉ khác vài chữ, nhưng khoảng cách ấy rất quan trọng. Bởi lúc này, điều bạn nói hoặc nghĩ không còn hoàn toàn là con người bạn. Nó trở thành một điều bạn có thể quan sát, đặt câu hỏi và dần hiểu rõ hơn.
Bạn có thể bắt đầu hỏi: “Mình đang thấy mình không đủ tốt ở điều gì?”, “Mình đang so mình với ai?”, “Tiêu chuẩn này thực sự là của mình hay là điều mình đã mang theo từ những đánh giá trước đây?”, “Có phải mình đang nhìn thấy rất rõ những điều chưa làm được nhưng lại bỏ qua những điều mình đã làm được?”, “5 điều mình từng làm tốt là gì?”
Một niềm tin đã đi cùng ta nhiều năm sẽ không biến mất chỉ sau một lần nhận ra. Nó vẫn có thể quay lại trong những lúc ta thất vọng, mệt mỏi hoặc thất bại. Nhưng mỗi lần bạn kịp nhận ra: “Có lẽ đây là niềm tin cũ của mình đang lên tiếng”, bạn đã bắt đầu tạo ra một khoảng cách với nó.
Và đôi khi, thay đổi không bắt đầu từ việc lập tức tin rằng mình đủ tốt.
Nó bắt đầu từ một câu hỏi nhẹ hơn:
“Liệu điều mình đã tin về bản thân suốt bao lâu nay có thực sự là toàn bộ sự thật không?”
—-
Chuyên gia tâm lý Hoàng Duyên
Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam CN Hoàng Hoa Thám (HCM)