Có một câu nói thường được gắn với HENRY FORD – cha đẻ của ngành công nghiệp ôtô hiện đại:
“Dù bạn nghĩ mình có thể hay nghĩ mình không thể, bạn thường đều đúng.”
Hãy thử tưởng tượng bạn được rủ đi leo một ngọn núi. Ngay từ đầu, trong đầu bạn đã xuất hiện những suy nghĩ:
“Mình không làm được đâu.”
“Mình yếu lắm.”
“Sức khỏe mình không tốt.”
“Mình chưa bao giờ leo núi.”
“Chắc mình sẽ bỏ cuộc giữa đường.”
Khi đã nghĩ như vậy, có thể bạn sẽ không dám đăng ký ngay từ đầu. Nhưng nếu vẫn quyết định đi, đến lúc mới leo được một đoạn và bắt đầu thấy mệt, bạn rất dễ nghĩ:
“Thấy chưa, mình đã biết là mình không làm nổi mà!”
Rồi bạn có thể bắt đầu đi chậm lại, giảm nỗ lực, muốn quay về hoặc bỏ cuộc. Cuối cùng, bạn không lên được đến đỉnh. Và bạn lại càng tin chắc:
“Mình đã đúng. Mình thực sự không thể leo núi.”
Nhưng hãy thử dừng lại một chút và tự hỏi:
Bạn không leo được vì thực sự không có khả năng, hay vì ngay từ đầu bạn đã tin rằng mình không thể rồi vô tình hành động theo chính niềm tin đó?
Đây chính là điều Henry Ford muốn chúng ta suy ngẫm: “Niềm tin có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta hành động.”
Trong tâm lý học, có một khái niệm gọi là self-efficacy: có thể hiểu đơn giản là niềm tin của một người vào khả năng thực hiện một việc cụ thể của chính mình. Khái niệm này được nhà tâm lý học Albert Bandura nghiên cứu khá sâu.
Khi bạn nghĩ:
“Mình có thể làm được.”
Bạn thường dễ dám bắt đầu hơn, sẵn sàng cố gắng hơn, kiên trì lâu hơn và tiếp tục tìm cách khi gặp khó khăn.
Ngược lại, khi bạn nghĩ:
“Mình không làm được đâu.”
Bạn có thể ngại thử, né tránh thử thách, ít cố gắng hơn và dễ bỏ cuộc hơn khi gặp trở ngại.
Và khi không thử, bạn cũng không có cơ hội để biết khả năng thực sự của mình đến đâu.
Vì vậy, đôi khi thứ ngăn chúng ta lại không hoàn toàn là giới hạn về khả năng, mà còn là cách chúng ta nhìn nhận khả năng của chính mình, cách chúng ta tin về bản thân, hay gọi 1 cách đơn giản hơn, gọi là niềm tin giới hạn.
—
Vậy cách giải quyết là gì?
1. Nhận ra câu nói đang giới hạn mình
Khi trong đầu xuất hiện:
“Mình không làm được.”
Đừng vội coi đó là sự thật.
Hãy thử đổi thành:
“Mình đang nghĩ rằng mình không làm được.”
Chỉ một thay đổi nhỏ nhưng giúp bạn nhận ra: đây là một suy nghĩ, không phải một sự thật đã được chứng minh.
2. Đổi “Mình không thể” thành “Mình chưa thể”
Thay vì:
“Mình yếu, mình không leo núi được.”
Hãy thử:
“Mình chưa biết khả năng của mình đến đâu. Mình có thể bắt đầu từ một cung đường dễ hơn.”
“Chưa thể” mở ra khả năng phát triển, còn “không thể” dễ khiến chúng ta dừng lại ngay từ đầu.
3. Đừng bắt đầu bằng mục tiêu quá lớn
Nếu bạn chưa từng leo núi, đừng đặt mục tiêu ngay lập tức là:
“Mình phải chinh phục ngọn núi này.”
Hãy bắt đầu bằng:
“Tuần này mình đi bộ 20 phút.”
“Sau đó thử một cung đường nhẹ.”
“Nếu cơ thể thích nghi tốt, mình tăng dần.”
Mỗi lần bạn hoàn thành một bước nhỏ, bạn có thêm bằng chứng thực tế rằng mình có thể làm được nhiều hơn mình nghĩ.
4. Thay vì hỏi “Mình có làm được không?”, hãy hỏi “Mình có thể làm bước nào trước?”
Đây có lẽ là thay đổi quan trọng nhất.
“Mình có làm được không?” dễ khiến chúng ta tập trung vào nỗi sợ thất bại.
Còn:
“Bước nhỏ nhất mình có thể làm ngay bây giờ là gì?”
sẽ đưa bạn trở lại với hành động.
—-
Bạn không cần phải tin rằng mình có thể làm được mọi thứ.
Bạn chỉ cần đừng vội kết luận rằng mình không thể trước khi cho bản thân một cơ hội để thử.
—-
Chuyên gia tâm lý Hoàng Duyên
Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam
CN Hoàng Hoa Thám (HCM)