MỘT TRẢI NGHIỆM ĐAU BUỒN CÓ THỂ TRỞ THÀNH MỘT NIỀM TIN GIỚI HẠN NHƯ THẾ NÀO?
👉 Đó là:
🍃 Một trải nghiệm → một cách diễn giải → một niềm tin → một cách hành xử → những trải nghiệm mới → niềm tin càng mạnh hơn.
1. Một trải nghiệm
Hãy tưởng tượng một đứa trẻ nhiều lần bị điểm kém.
Điểm kém chỉ là một sự kiện. Nhưng điều quan trọng là đứa trẻ hiểu sự kiện đó như thế nào.
Nếu ba mẹ em nói:
“Lần này con chưa làm tốt, mình thử lại nhé.”
Em có thể học được rằng: thất bại là điều có thể sửa chữa.
Nhưng nếu em thường xuyên nghe:
“Con lúc nào cũng kém.”
“Cậu dốt quá!”
Em có thể dần học được một điều khác:
“Mình là người kém cỏi.”
2. Một cách diễn giải
Não bộ không chỉ ghi nhận những gì xảy ra. Chúng ta còn liên tục gán ý nghĩa cho những trải nghiệm của mình.
Một lần thất bại có thể được hiểu là: “Lần này mình làm chưa tốt.”
Nhưng cũng có thể trở thành: “Mình không có năng lực.”
Hai cách diễn giải này sẽ dẫn đến hai cách nhìn rất khác nhau về bản thân.
Các nghiên cứu về khoa học cho thấy con người có thể hình thành những khuôn mẫu nhận thức tương đối ổn định về chính mình. Những khuôn mẫu này có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta chú ý, diễn giải và ghi nhớ những trải nghiệm liên quan đến bản thân.
3. Một niềm tin
Khi một cách diễn giải được lặp lại đủ nhiều, nó có thể trở thành một niềm tin:
“Mình không đủ giỏi.”
“Mình không thể thành công.”
“Mình không có khả năng.”
Lúc này, một sự kiện cụ thể đã được khái quát thành một kết luận về chính con người mình.
4. Một cách hành xử
Nếu bạn tin:
“Mình không có khả năng.”
Bạn có thể sẽ ít dám thử những việc khó, dễ bỏ cuộc khi gặp trở ngại hoặc tránh những tình huống có nguy cơ thất bại.
Và đây là lúc niềm tin bắt đầu tác động ngược trở lại cuộc sống.
Không dám thử → ít cơ hội thành công.
Dễ bỏ cuộc → ít cơ hội phát triển năng lực.
Tránh thử thách → ít có cơ hội tạo ra bằng chứng rằng mình có thể làm được.
5. Những trải nghiệm mới
Và rồi bạn lại có thêm một trải nghiệm:
“Mình đã thử rồi, nhưng vẫn thất bại.”
Trải nghiệm này dường như xác nhận niềm tin cũ.
Nhưng hãy nhìn kỹ hơn.
Có thể chính niềm tin: “Mình không làm được.” đã khiến bạn không dám thử hết sức, lựa chọn cách an toàn, bỏ cuộc sớm hoặc né tránh những cơ hội khó khăn.
Kết quả không tốt lại trở thành “bằng chứng” cho điều bạn đã tin.
6. Niềm tin càng mạnh hơn
Cuối cùng, bạn bắt đầu nói:
“Tôi biết mà. Tôi vốn không làm được.”
Và vòng lặp tiếp tục.
Điều đáng nói là: Kết quả không tốt không nhất thiết chứng minh niềm tin ban đầu là đúng.
Đôi khi, chính niềm tin đó đã ảnh hưởng đến cách bạn hành động và tạo ra một phần kết quả mà bạn đang dùng để chứng minh cho nó.
—-
Vậy làm thế nào để thoát khỏi vòng lặp?
Không phải chỉ bằng cách tự nhủ:
“Hãy nghĩ tích cực.”
Mà cần nhìn lại cả chuỗi:
Điều gì đã xảy ra?
Mình đã diễn giải nó như thế nào?
Từ đó mình hình thành niềm tin gì về bản thân?
Niềm tin ấy đang khiến mình hành xử ra sao?
Những hành vi đó đang tạo ra những trải nghiệm nào để tiếp tục củng cố niềm tin?
Khi nhìn được cả vòng lặp, chúng ta mới có thể bắt đầu thay đổi nó.
Bởi đôi khi, điều đang giới hạn bạn hôm nay không phải là khả năng thực sự của bạn.
Mà là một kết luận bạn từng rút ra về chính mình – và đã mang theo quá lâu.
—-
Chuyên gia tâm lý Hoàng Duyên
Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam CN Hoàng Hoa Thám (HCM)