Hãy tưởng tượng hai người có trình độ tương đương, cùng nhận một nhiệm vụ khó.
Người thứ nhất nghĩ: “Khó thật, nhưng mình có thể học và làm được.”
Người thứ hai nghĩ: “Chắc người như mình không làm nổi.”
Cả hai đều chưa bắt tay vào làm. Nhưng ngay từ khoảnh khắc ấy, họ đã bước vào thử thách với hai điểm xuất phát rất khác nhau.
—-
1 ví dụ khác, một học sinh nhận đề thi Toán khó.
Bạn A nghĩ: “Mình chưa biết hết, nhưng cứ làm từng câu xem sao.”
Bạn B nghĩ: “Mình dốt Toán mà. Có cố cũng vậy.”
Điều gì thường xảy ra?
Bạn A bình tĩnh đọc đề, thử nhiều cách giải hơn. Gặp câu khó thì bỏ qua làm câu khác rồi quay lại.
Bạn B vừa nhìn đề đã hoảng. Mới vài câu đầu không làm được đã mất tinh thần, làm qua loa hoặc muốn bỏ cuộc.
Hai bạn có thể thông minh ngang nhau.
Nhưng cách họ tin về bản thân khiến cách họ hành động trở nên khác nhau.
—-
Thêm 1 ví dụ nữa, 2 nhân viên được giao thuyết trình trước Ban giám đốc.
Người thứ nhất nghĩ: “Mình chưa giỏi, nhưng chuẩn bị kỹ thì vẫn làm được.”
Người thứ hai nghĩ: “Mình nói dở lắm. Chắc sẽ thất bại.”
Người đầu dành nhiều thời gian luyện tập, sửa slide, tập nói trước gương, nhờ đồng nghiệp góp ý.
Người sau trì hoãn vì lo lắng, chuẩn bị qua loa và lên trình bày với tâm thế thiếu tự tin.
Đến cuối cùng, kết quả khác nhau.
Không hẳn vì một người thông minh hơn mà vì ngay từ đầu, họ đã có những niềm tin khác nhau.
—–
Nhiều bậc phụ huynh cũng vô tình rơi vào điều này.
Có người luôn nói với con:
“Con không có năng khiếu môn này.”
“Con học dốt Toán lắm.”
“Con nhút nhát từ bé rồi.”
Đứa trẻ nghe đủ nhiều sẽ dần coi đó là sự thật.
Lần sau gặp bài khó, điều đầu tiên xuất hiện trong đầu không phải là:
“Mình thử xem.”
Mà là:
“Mình không làm được đâu.”
Thế là các em thử ít hơn, hỏi ít hơn, bỏ cuộc sớm hơn.
Kết quả thấp lại càng củng cố niềm tin ban đầu.
Một vòng lặp cứ thế hình thành.
Nhà tâm lý học Albert Bandura gọi điều này là “cảm nhận về năng lực bản thân”.
Đó không phải là việc bạn thực sự giỏi đến đâu.
Mà là bạn tin rằng mình có đủ khả năng để đối mặt và hoàn thành một nhiệm vụ hay không.
Nhiều nghiên cứu trong nhiều thập kỷ cho thấy, khi tin rằng mình có đủ khả năng để đối mặt và hoàn thành một nhiệm vụ, con người thường:
– Dám thử những việc khó hơn.
– Đầu tư nhiều công sức hơn.
– Kiên trì lâu hơn khi gặp trở ngại.
– Phục hồi nhanh hơn sau thất bại.
Điều quan trọng là:
“Tin vào khả năng của bản thân” không tạo ra phép màu.
Nó không khiến bạn giỏi lên chỉ vì nghĩ tích cực mà nó ảnh hưởng đến kết quả thông qua hành động.
– Bạn chuẩn bị kỹ hơn.
– Bạn thử thêm một lần.
– Bạn hỏi thêm một câu.
– Bạn sửa thêm một lỗi.
– Bạn chưa bỏ cuộc khi người khác đã dừng lại.
Chính những hành động nhỏ ấy, tích lũy theo thời gian, mới tạo nên sự khác biệt.
“Sự tự tin vào bản thân mình” không phải là bẩm sinh, mà được xây dựng từ những trải nghiệm thành công, dù rất nhỏ.
Ví dụ:
– Một học sinh từng giải được một bài khó sẽ tự tin hơn khi gặp bài khó tiếp theo.
– Một nhân viên từng hoàn thành một dự án sẽ dám nhận thử thách lớn hơn.
– Một đứa trẻ được bố mẹ ghi nhận vì sự cố gắng, thay vì chỉ khen “con thông minh”, sẽ có xu hướng tin rằng mình có thể tiến bộ bằng nỗ lực.
Từng thành công nhỏ giống như từng viên gạch xây nên niềm tin vào bản thân.
—-
Nếu hôm nay bạn vẫn chưa thực sự tin mình làm được, cũng không sao.
Bạn không cần ép bản thân phải trở nên tự tin ngay lập tức.
– Hãy bắt đầu bằng những bước thật nhỏ.
– Chuẩn bị kỹ hơn một chút.
– Thử thêm một cách khác.
– Kiên trì thêm một lần nữa khi gặp khó khăn.
Mỗi trải nghiệm hoàn thành được một việc, dù rất nhỏ, sẽ giúp bộ não có thêm bằng chứng rằng: “Mình làm được.”
Đó là cách niềm tin vào bản thân được xây dựng.
Không phải từ những lời động viên, mà từ chính những hành động và trải nghiệm của bạn.
—-
Chuyên gia tâm lý Hoàng Duyên
Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam CN Hoàng Hoa Thám (HCM)