Khi chiếc kim tiêm trở thành linh hồn của nghệ thuật
Năm 1882 tại Mỹ Đức, Lưu Vĩnh Phúc – thủ lĩnh quân Cờ Đen – đã đặt hàng một tác phẩm ngà voi kỳ lạ. Không phải tượng thần Phật hay bậc quân vương, đó là hình ảnh một người lính cầm chiếc kim chích thuốc phiện như đang hiên ngang giương giáo.
Trong cuốn Nghệ thuật Đông Dương, học giả Pháp Albert de Pouvourville đã dành những lời tán dương trân trọng nhất cho pho tượng này. Ông kinh ngạc trước tài hoa của người thợ An Nam, nơi những đường khắc thanh thoát diễn tả được cả làn gió lay động vạt áo. Dưới ngòi bút của Pouvourville, vật liệu như tự sinh ra để mang hình hài ấy, không hề có sự cưỡng ép của bàn tay con người.
Điều thú vị nằm ở điểm nhìn của tác giả: một học giả thuộc quốc gia đang đô hộ lại bày tỏ sự ngưỡng mộ thuần khiết trước nghệ thuật của kẻ bị trị. Ông tỉ mỉ ghi chép cách phân biệt vân ngà, sự phản chiếu của ánh sáng và cả nỗi buồn man mác khi chứng kiến nghề chạm khắc dần mai một, chỉ còn lay lắt qua những món đồ nhỏ mọn tại Hà Nội.
Dù được viết dưới lăng kính châu Âu thế kỷ XIX và còn những điểm thiếu chính xác, tác phẩm của Pouvourville vẫn là một nỗ lực nhân văn sớm nhất để định danh mỹ thuật Việt Nam, Khmer, Lào… như một nền văn minh có chiều sâu và linh hồn riêng biệt. Đọc lại cuốn sách này, chúng ta không chỉ tìm thấy những giá trị thẩm mỹ bị lãng quên, mà còn hiểu được cách thế giới từng quan sát và trân trọng bản sắc của ta trước khi chúng ta tự ý thức về chính mình. Một trang sách đôi khi lại là tấm gương soi rọi cả một thời đại.
