Những hành vi như tram cảm, lo âu, bùng nổ cảm xúc, né tránh,… không phải là biểu hiện của một con người hỏng hóc, mà là phản ứng sinh tồn của một đứa trẻ từng tổn thương trong quá khứ.
Trong môi trường lý tưởng, một đứa trẻ cần:
– Được chấp nhận trọn vẹn dù đang vui, đang buồn, đang giận, đang khóc.
– Được hiểu khi cảm xúc xuất hiện, thay vì bị gạt đi (\”Đừng khóc!\”, \”Con làm quá lên!\”, \”Đừng nhạy cảm thế!\”).
Nhưng trong thực tế, nhiều đứa trẻ lớn lên trong môi trường:
– Cha mẹ quá căng thẳng, không đủ năng lượng để thấu hiểu cảm xúc con.
– Khi trẻ nổi giận, bị mắng: \”Hư!\”, \”Vô lý!\” → trẻ học rằng cảm xúc của mình là sai cần giấu đi
-Khi trẻ buồn, bị gạt đi: \”Có gì đâu mà khóc?\” → trẻ học rằng mình yếu đuối, phiền phức.
-Khi trẻ nhạy cảm, bị chê bai: \”Bớt nhạy cảm đi!\” → trẻ bắt đầu ghét phần nhạy cảm của mình.
⟶ Kết quả:
– Trẻ phủ nhận chính mình, không dám thể hiện cảm xúc thật.
– Dễ hình thành xấu hổ, tự chỉ trích, mất kết nối với bản thân.
– Dần dần phát triển thành niềm tin ngầm:
“Mình phải khác đi mới xứng đáng được yêu.”
“Chỉ khi nào mình ngoan, im lặng, xuất sắc… thì mới có giá trị.”
\”Mình ghét những cảm xúc của mình\”
Theo Gabor Maté – diễn giả, tác giả nổi tiếng, bác sĩ, chuyên gia về chấn thương tâm lý chứng nghiện và sự phát triển của trẻ em – gọi đây là “sự thích nghi để sinh tồn”:
Trẻ không không có khả năng thoát khỏi môi trường mình sống. Chúng chỉ có một lựa chọn: thích nghi để được kết nối và sống còn. Chúng buộc phải học cách làm vừa lòng người lớn để giữ lấy tình thương.
Những thích nghi ấy (dù gây đau khổ sau này) đã cứu đứa trẻ ấy trong hoàn cảnh cũ.
Nhưng sự thích nghi này trở thành vết thương dài hạn, thành “bản ngã giả” – một cái tôi được dựng lên chỉ để tồn tại, không phải để sống thật.
Ví dụ:
– Trẻ quá “ngoan”, không bao giờ làm phiền người lớn → Lớn lên thành người đè nén cảm xúc, khó thiết lập ranh giới, hay làm người khác hài lòng mà bỏ quên mình.
– Trẻ học rằng “phải giỏi mới được yêu” → Thành người trưởng thành kiệt sức vì thành tích, sợ thất bại, sợ bị bỏ rơi nếu không hoàn hảo.
– Một đứa trẻ luôn phải im lặng, không làm phiền người lớn để không bị mắng, sẽ lớn lên trở thành người “dễ bảo”, sợ xung đột, không biết nói “không” – đó không phải là \”hỏng hóc\”, mà là “cách để được yêu” ngày xưa, là \”chiến lược sinh tồn\” đã từng có hiệu quả để giúp đứa trẻ né tránh sự mắng mỏ, sự xung đột với bố mẹ.
👉 Vì vậy, các bạn đang vật lộn với các vấn đề tâm lý không cần tự trách, mà cần hiểu rằng: mình từng rất thông minh khi sinh tồn theo cách đó.
👉 Chìa khóa chữa lành
– Đặt câu hỏi “Tại sao mình lại hình thành phản ứng này?”
– Hãy hiểu rằng mọi vấn đề tâm lý bạn đang đối mặt đều có lý do, chúng là sự thích nghi hoặc phản ứng với những tình huống khó khăn trong cuộc sống.
– Điều quan trọng nhất là nhận ra rằng bạn \”không hề hỏng hóc\”. Chúng ta ai sinh ra cũng là 1 bản thể hoàn hảo.
– Dừng việc chạy trốn khỏi nỗi đau, chấp nhận rằng nó tồn tại và hãy tò mò về nó mà không tự trách mình
– Tìm kiếm sự giúp đỡ: Hãy dám nói \”Tôi cần sự giúp đỡ!\”
– Việc nhận ra những gì đã xảy ra không có nghĩa là bạn là n ạn nhân, mà là chấp nhận rằng những sự kiện đó đã có những tác động nhất định và tạo ra những sự thích nghi ở bạn. “It’s not your fault.” (Không phải lỗi của bạn), nhưng trách nhiệm thay đổi thuộc về bạn.
– Tái kết nối với bản thân và lấy lại sức mạnh, phá vỡ những hành vi, cảm xúc liên kết với quá khứ, để bạn có thể hành động dựa trên sự lựa chọn có ý thức chứ không phải phản ứng tự động