Tổng quan
Dị ứng là tình trạng hệ miễn dịch đáp ứng quá mức và không phù hợp với các dị nguyên môi trường vốn vô hại đối với đa số người, thường qua cơ chế miễn dịch qua trung gian IgE. Dị nguyên có thể là phấn hoa, mạt bụi nhà, nọc côn trùng, biểu bì động vật, một số thực phẩm hoặc thuốc, cũng như một số yếu tố nghề nghiệp.
Trong đáp ứng dị ứng điển hình, cơ thể tạo ra kháng thể IgE đặc hiệu với dị nguyên và IgE gắn lên bề mặt dưỡng bào và bạch cầu ưa base. Khi tái tiếp xúc, dị nguyên bắt chéo các phân tử IgE này, gây phóng thích hàng loạt chất trung gian (như histamin, leukotrien, prostaglandin) dẫn đến viêm tại da, niêm mạc mũi–xoang, đường hô hấp hoặc đường tiêu hóa. Phản ứng dị ứng rất khác nhau giữa các cá thể, từ nhẹ thoáng qua đến phản vệ đe dọa tính mạng; điều trị chủ yếu là tránh dị nguyên và dùng thuốc kiểm soát triệu chứng, trong khi miễn dịch đặc hiệu với dị nguyên (immunotherapy) là phương pháp duy nhất có tiềm năng điều biến diễn tiến bệnh.
Triệu chứng
Các biểu hiện lâm sàng tùy thuộc loại dị nguyên, cơ quan đích và cơ chế đáp ứng miễn dịch, nhưng thường ảnh hưởng đến đường hô hấp trên, kết mạc mắt, da và hệ tiêu hóa. Cùng một dị nguyên (ví dụ thực phẩm, nọc côn trùng, thuốc) có thể gây từ triệu chứng khu trú đến phản vệ toàn thân ở người nhạy cảm.
Sốt cỏ khô/viêm mũi dị ứng có thể gây:
Hắt hơi thành tràng, sổ mũi trong, nghẹt mũi.
Ngứa mũi, mắt, da quanh mũi–mắt hoặc vòm miệng.
Mắt đỏ, chảy nước mắt, phù mi mắt (viêm kết mạc dị ứng).
Cảm giác nặng đầu, mệt mỏi do viêm mũi xoang kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ và chất lượng sống.
Dị ứng thực phẩm có thể gây:
Ngứa ran hoặc ngứa trong miệng, họng; sưng môi, lưỡi, mặt hoặc họng (phù mạch).
Nổi mày đay, ban đỏ, ngứa da; có thể kèm phù khu trú.
Đau bụng quặn, nôn hoặc tiêu chảy.
Nghẹt mũi, hắt hơi, ho, khò khè hoặc khó thở; ở một số trường hợp diễn tiến thành phản vệ.
Dị ứng do côn trùng đốt (ví dụ ong, ong bắp cày) có thể gây:
Phản ứng tại chỗ với sưng, đỏ, đau quanh vết đốt lành trong vài giờ đến vài ngày.
Phản ứng tại chỗ lớn (sưng lan rộng quanh vùng đốt, kéo dài >24 giờ).
Phản ứng toàn thân: mày đay, ngứa toàn thân, đỏ bừng da, khó thở, khò khè, tụt huyết áp hoặc các dấu hiệu phản vệ.
Dị ứng thuốc (thường qua trung gian IgE hoặc cơ chế miễn dịch khác) có thể gây:
Mày đay, ngứa, ban dạng sẩn đỏ hoặc ban xuất hiện muộn.
Phù mặt, môi hoặc các dấu hiệu phù mạch khác.
Khò khè, khó thở, cảm giác bó ngực.
Đau bụng, nôn hoặc tiêu chảy.
Trong trường hợp nặng, phản vệ với suy hô hấp–tuần hoàn.
Viêm da cơ địa (viêm da dị ứng, chàm thể tạng) là bệnh da mạn tính liên quan cơ chế dị ứng và rối loạn hàng rào da, đặc trưng bởi:
Ngứa dai dẳng, thường nặng lên về đêm.
Tổn thương dạng mảng đỏ, khô, bong vảy, có thể rỉ dịch, nứt nẻ; vị trí thay đổi theo lứa tuổi (má, thân mình ở nhũ nhi; nếp gấp chi, cổ ở trẻ lớn và người lớn).
Da dày, lichen hóa do gãi lâu ngày; trên da sẫm màu có thể khó quan sát đỏ da, nhưng vẫn có khô, ngứa và thay đổi sắc tố.
Sốc phản vệ
Phản vệ (anaphylaxis) là phản ứng quá mẫn toàn thân cấp tính, thường qua trung gian IgE, xảy ra nhanh sau khi tiếp xúc dị nguyên (phút đến giờ) và có thể đe dọa tính mạng; “sốc phản vệ” dùng để chỉ các trường hợp có tụt huyết áp hoặc suy tuần hoàn rõ. Thực phẩm, thuốc, nọc côn trùng và ít hơn là latex hoặc các tác nhân nghề nghiệp là nguyên nhân thường gặp.
Các biểu hiện điển hình của phản vệ gồm:
Tổn thương da–niêm mạc: mày đay lan tỏa, ngứa, phù mạch (môi, mí mắt, lưỡi, họng), đỏ bừng da.
Hô hấp: khò khè, khó thở, cảm giác nghẹn họng hoặc thắt họng, khàn tiếng, ho, phù thanh–khí quản.
Tuần hoàn: tụt huyết áp, mạch nhanh yếu, choáng váng, ngất; có thể tiến tới ngừng tuần hoàn nếu không xử trí kịp thời.
Tiêu hóa: đau quặn bụng, nôn nhiều, tiêu chảy, đôi khi là dấu hiệu sớm trong phản vệ do thực phẩm.
Triệu chứng thần kinh trung ương: bứt rứt, lú lẫn, cảm giác “sắp chết” (cảm giác diệt vong).
Khi nào nên đi khám bác sĩ
Người bệnh nên đi khám nếu có triệu chứng gợi ý dị ứng (hắt hơi, nghẹt mũi, mày đay, ngứa, khó thở, đau bụng sau ăn, sau dùng thuốc hay sau côn trùng đốt) kéo dài, tái diễn hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, giấc ngủ, học tập, và thuốc không kê đơn không kiểm soát được triệu chứng. Khi có triệu chứng xuất hiện sớm sau khi dùng thuốc mới (ban, mày đay, phù, khó thở, tụt huyết áp…), cần ngừng thuốc và liên hệ ngay với bác sĩ kê đơn để được đánh giá và xử trí.
Trong mọi trường hợp nghi ngờ phản vệ (khó thở, khò khè, phù môi–lưỡi–họng, nói khó, chóng mặt, tụt huyết áp, mày đay lan rộng sau tiếp xúc dị nguyên), cần gọi cấp cứu khẩn cấp (ví dụ 115 hoặc số cấp cứu địa phương) và tiêm ngay adrenalin (epinephrine) đường bắp đùi ngoài nếu có bút tiêm tự động theo hướng dẫn trước đó. Ngay cả khi triệu chứng cải thiện sau adrenalin, người bệnh vẫn phải được chuyển đến bệnh viện để theo dõi nguy cơ phản vệ hai pha và xử trí tiếp tục.
Bất cứ ai từng có phản vệ, hoặc có tiền sử phản ứng nặng với thực phẩm, thuốc, nọc côn trùng, nên được đánh giá bởi bác sĩ chuyên khoa dị ứng–miễn dịch lâm sàng để xác định dị nguyên, hướng dẫn tránh tiếp xúc, kê đơn bút tiêm adrenalin, xây dựng kế hoạch xử trí cấp cứu và cân nhắc miễn dịch đặc hiệu khi phù hợp.